Το εμπάργκο ως ψυχικός μηχανισμός
Τι κάνει μια υπερδύναμη να τιμωρεί επί 60 χρόνια ένα μικρό, φτωχό κράτος, παρότι γνωρίζει ότι αυτή η πολιτική δεν αποδίδει; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στη γεωπολιτική. Βρίσκεται κυρίως στον ψυχισμό. Η σχέση ΗΠΑ – Κούβας μοιάζει λιγότερο με διεθνή πολιτική και περισσότερο με μια σύγκρουση ανάμεσα σε έναν αυταρχικό γονέα και έναν έφηβο που αποφασίζει να αυτονομηθεί. Ο έφηβος αμφισβητεί και ο γονέας τιμωρεί.
The name of the game
Σε μια πρόσφατη ανακοίνωση του, ο πρόεδρος Τραμπ αναφέρει ότι η Κούβα συνιστά μια ασυνήθιστη και εξαιρετική απειλή για τις Η.Π.Α. (ADDRESSING THREATS TO THE UNITED STATES BY THE GOVERNMENT OF CUBA). Τέτοιου τύπου σχόλια ή απόψεις εκφράζονται διαχρονικά από το σύνολο σχεδόν του πολιτικού προσωπικού των Η.Π.Α. και για το λόγο αυτό οι Η.Π.Α. εδώ και πάρα πολλά χρόνια έχουν επιβάλει ένα σκληρό εμπάργκο στην Κούβα.
Παρότι στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου αυτή η αίσθηση ήταν - ή τουλάχιστον μπορούσε να θεωρηθεί - εύλογη, είναι σαφές ότι πλέον δεν έχει καμιά επαφή με την πραγματικότητα, αφού η Κούβα είναι απλώς μια φτωχή χώρα που δέχεται περιορισμένη βοήθεια σε προϊόντα - πχ πετρέλαιο - αναγκαία για την λειτουργία οποιασδήποτε κοινωνίας. Επιπλέον, είναι σαφές ότι αν οι εμπορικές σχέσεις Η.Π.Α. - Κούβας εξομαλυνθούν, τότε είναι πιο πιθανό η Κούβα να μετατραπεί σε μια κλασική καπιταλιστική κοινωνία, αφού τόσο στις Η.Π.Α. όσο και στην Κούβα υπάρχουν πολλοί Κουβανοί που είναι φιλικά κείμενοι προς τις Η.Π.Α. και τον αμερικάνικο τρόπο ζωής.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί οι Η.Π.Α. εξακολουθούν να έχουν σε ισχύ ένα εμπάργκο που, όχι μόνο δεν έχει λόγο ύπαρξης, αλλά επιπλέον δεν έχει επιτύχει τον κύριο - αρχικό στόχο του που ήταν η ανατροπή του κομμουνιστικού καθεστώτος. Μετά από 60+ χρόνια, το καθεστώς όχι μόνο είναι ζωντανό, αλλά συσπειρώνει συστηματικά ένα σοβαρό τμήμα της κοινωνίας απέναντι στις Η.Π.Α. δίνοντας του μια καλή αφορμή για να είναι ακόμα πιο ελεγκτικό προς όλους τους πολίτες του.
Το αμέσως επόμενο βασικό ερώτημα είναι γιατί συνεχίζεται αυτή η παράλογη πολιτική αφού είναι τόσο εύκολο να καταλάβουμε ότι δεν απέδωσε τους αναμενόμενους καρπούς. Η απάντηση περιλαμβάνει διάφορα κομμάτια και όλα τους είναι αρκετά συνηθισμένα στη σύγχρονη πολιτική σκηνή των Η.Π.Α. αλλά και των υπόλοιπων χωρών.
Εργαλοιοποίηση του εμπάργκο
Ένας λόγος είναι ότι το εμπάργκο χρησιμοποιείται ως εργαλείο για την εσωτερική πολιτική σκηνή που περιλαμβάνει πολλούς Κουβανούς που μένουν στις Η.Π.Α. και οι οποίοι θα δίνανε τα πάντα για να δουν το καθεστώς της Κούβας να καταρρέει. Ως εκ τούτου, δεν χρειάζεται να αναλύσουμε γιατί κανένα πολιτικό κόμμα στις Η.Π.Α. δεν είναι πρόθυμο να άρει το εμπάργκο που θεωρείται από τους Κουβανούς των Η.Π.Α. το κύριο όπλο απέναντι στο Κουβανικό καθεστώς.
Γεωπολιτικά μηνύματα
Ένας πολύ δημοφιλής λόγος είναι ότι το εμπάργκο λειτουργεί ως παράδειγμα προς αποφυγή. Συγκεκριμμένα, δείχνει στην πράξη - και όχι μόνο στα λόγια - ότι όποιος αμφισβητεί ανοιχτά τις Η.Π.Α. πληρώνει μακροχρόνιο τίμημα. Το μήνυμα αυτό δεν αφορά μόνο άλλες μικρές χώρες, όπως πχ η Βενεζουέλα, αλλά και χώρες σχετικά μεγάλες και ισχυρές όπως το Ιράν.
Συμβολική τιμωρία - Κυρώσεις - Κύρος
Υπέρτατος λόγος - που πρακτικά καλύπτει και τους προηγούμενους - είναι η συμβολική τιμωρία του μικρού και ανυπότακτου κράτους. Η ίδια η ύπαρξη της τιμωρίας αυτής συνιστά και αποδεικτικό στοιχείο του κύρους του τιμωρού, δηλαδή αυτού που επιβάλει κυρώσεις. Με απλά λόγια, αν οι Η.Π.Α. άρουν το εμπάργκο χωρίς αλλαγή καθεστώτος, τότε αυτό ερμηνεύεται ως σιωπηρή παραδοχή ήττας. Μια υπερδύναμη όμως δεν μπορεί να υποστεί ήττα και μάλιστα από ένα πολύ μικρότερο αντίπαλο - ακόμα και αν αυτός υποστηρίζεται έμμεσα από άλλους ισχυρούς αντιπάλους. Η ήττα των Η.Π.Α. από οποιοδήποτε μικρό κράτος την υποβιβάζει αυτόματα σε μια συνηθισμένη χώρα και αυτόματα υποβιβάζει και το κύρος της, επειδή δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο.
Πρακτικό αποτέλεσμα
Η αναφερθείσα στρατηγική και αντίληψη των πραγμάτων κατάντησε το εμπάργκο ένα δομικό στοιχείο της αμερικάνικης πολιτικής. Χρησιμοποιώ συνειδητά τη λέξη “κατάντησε”, γιατί σε μια υπερδύναμη όπως οι Η.Π.Α., η αποτελεσματικότητα ως αποτέλεσμα ενός ορθολογικού σχεδιασμού είναι συστατικό στοιχείο της πρακτικής της. Αντ’ αυτού έχουμε μια πολιτική που δεν παράγει κανένα πρακτικό αποτέλεσμα, καθιερώνει την εχθρότητα ανάμεσα σε κράτη που θα μπορούσαν να συνεργάζονται και φυσικά ταλαιπωρεί τόσο τους πολίτες της Κούβας που συχνά στερούνται βασικών αγαθών, όσο και τους Κουβανούς που μένουν στις Η.Π.Α. και δεν μπορούν να επισκεφθούν απρόσκοπτα τα πάτρια εδάφη τους.
Το ναρκισσιστικό τραύμα των ΗΠΑ
Στην παρούσα φάση η Κούβα αποτελεί για τις ΗΠΑ ένα βαθύ ναρκισσιστικό τραύμα. Ένα μικρό, φτωχό, πρώην εξαρτημένο κράτος αμφισβητεί, αντέχει και επιβιώνει απέναντι στην ισχυρότερη υπερδύναμη του κόσμου. Αυτό δεν είναι μια συνηθισμένη πολιτική ήττα, αλλά ένα πλήγμα στη φαντασίωση της παντοδυναμίας.
Το εμπάργκο ως μηχανισμός άρνησης
Οι Η.Π.Α. επειδή δεν μπορούν ψυχικά να επεξεργαστούν αυτή την απώλεια ελέγχου,
- μπαίνουν σε μια φάση άρνησης που μπορεί να λεκτικοποιηθεί μέσω της φράσης «Δεν τελείωσε τίποτα – συνεχίζουμε να πιέζουμε».
- συνεχίζουν να καλλιεργούν τη φαντασίωση της παντοδυναμίας που μπορεί να λεκτικοποιηθεί μέσω της φράσης «Αν επιμείνουμε αρκετά, θα λυγίσουν».
Προφανώς, επειδή αυτός ο μηχανισμός είναι αναποτελεσματικός, όπως προκύπτει από τα ιστορικά γεγονότα, μετατρέπει όλο και περισσότερο οποιοδήποτε, καταρχήν φυσιολογικά δυσάρεστο συναίσθημα, σε ακατέργαστο θυμό και οργή που μοιραία οδηγούν σε αποκτήνωση.
Η λειτουργία του εμπάργκο
Επειδή η Κούβα λειτούργησε ως το ανυπάκουο παιδί που αρνήθηκε την παντοδύναμη γονεϊκή εξουσία, η τιμωρία μέσω ενός διαρκούς εμπάργκο δίνει στις Η.Π.Α. τη δυνατότητα
- να κρατήσουν ανοιχτό το ζήτημα αντί να το κλείσουν με μια ταπεινωτική ήττα,
- να διατηρήσουν την ύπαρξη ενός εξωτερικού εχθρού που συσπειρώνει τη χώρα,
- να διατηρήσουν μια ψευδαίσθηση ελέγχου και, κυρίως,
- να επιβεβαιώσουν τη γονεϊκή τους εξουσία.
Εννοείται ότι όπως όλες οι τιμωρίες έτσι και αυτή δεν έχει κανένα πραγματικό παιδαγωγικό σκοπό. Μια τιμωρία αυτό που επιτυγχάνει είναι η σκλήρυνση της άμυνας του τιμωρούμενου και τη μετατροπή του σε μια δυσλειτουργική οντότητα. Με απλά λόγια, ακόμα και αν η Κούβα είχε αρχικά κάποια δημοκρατικά στοιχεία, σύντομα θα καταστεί μια μάλλον παρανοϊκή δικτατορία.
Το εμπάργκο ως αποφυγή πένθους
Σε δεύτερη φάση το εμπάργκο επιτρέπει στις Η.Π.Α. να αποφύγουν το εξαιρετικά δυσάρεστο συναίσθημα του πένθους. Θυμίζω ότι το πένθος σχετίζεται με την απώλεια. Στην προκειμένη περίπτωση αυτό που χάνεται όταν σταματήσει το εμπάργκο είναι η γονεϊκή εξουσία και η αντίστοιχη αίσθηση παντοδυναμίας.
Το εμπάργκο πλέον δεν σχετίζεται με την Κούβα, αλλά με την τραυματισμένη φαντασίωση της παντοδυναμίας.
Σχέσεις κρατών - Σχέσεις οικογένειας
Όπως σε όλες τις περιστάσεις έτσι και σε αυτή είναι χρήσιμο να κάνουμε παραλληλισμούς με την οικογένεια που αποτελεί το βασικό κύτταρο όλων των κοινωνιών και την μήτρα όλων των συμπεριφορών μας. Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να αποστασιοποιηθούμε από το πρόβλημα, ελπίζοντας ότι αυτό θα μας βοηθήσει να το κατανοήσουμε και να το διευθετήσουμε.
Η διαμάχη των Η.Π.Α. με την Κούβα δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια διαμάχη ανάμεσα σε ένα αυστηρό γονέα και ένα έφηβο που αρχικά ήταν υπάκουος και ξαφνικά αποφασίζει να αυτονομηθεί ριζικά. Αυτονομούμαι ριζικά σημαίνει ότι απορρίπτω τις αξίες που προσπάθησαν να μου εμφυσήσουν οι γονείς μου και προσπαθώ να φτιάξω την δική μου ταυτότητα ακολουθώντας τον δικό προσωπικό δρόμο.
Το παράδειγμα του αυταρχικού γονέα
Παραδείγμα τέτοιων οικογενειακών συγκρούσεων υπάρχουν αναρίθμητα και τα περισσότερα είναι οικεία σχεδόν σε όλους. Ενδεικτικά αναφέρω τις περιπτώσεις όπου ένας έφηβος αποφασίζει
- να διερευνήσει και να πειραματιστεί με τη σεξουαλική του ταυτότητα, ή
- να ακολουθήσει επάγγελμα διαφορετικό από αυτό που επέλεξε ο γονέας του για αυτόν, ή
- να κάνει σχέση με ένα άτομο που δεν εγκρίνει ο γονέας του, ή
- να πάει σε εκδρομή με τους φίλους λίγο πριν τις εξετάσεις του σχολείου.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ο αυταρχικός γονέας αρνείται να χάσει τον έλεγχο που έχει πάνω στο παιδί του και αρνείται να πενθήσει για αυτή την απώλεια που μοιραία θα έρθει γιατί ο έφηβος μοιραία κάποια στιγμή θα γίνει ενήλικας και εκ των πραγμάτων θα αυτονομηθεί.
Η άρνηση του αυταρχικού γονέα στην πράξη εμφανίζεται με διάφορες τιμωρίες που όλες είναι ιδιαίτερα σκληρές στο ψυχικό επίπεδο και συχνά μπορεί να είναι σκληρές και στο πρακτικό επίπεδο.
Ενδεικτικές τιμωρίες μπορεί να είναι
- η σιωπή, που σημαίνει ότι ο έφηβος δεν υπάρχει ως οντότητα και συνεπώς δεν αλληλεπιδρώ μαζί του,
- η απόσυρση της αγάπης, που σημαίνει ότι ο έφηβος είναι απλώς ένας τυχαίος και αδιάφορος περαστικός,
- η έξωση από το σπίτι, που σημαίνει ότι ο έφηβος είναι ένα είδος απευκταίας αρρώστιας,
- ο οικονομικός στραγγαλισμός - πχ μη πληρωμή διδάκτρων σπουδών - που σημαίνει ότι ο έφηβος είναι μόνο ένα εξωγενές οικονομικό βάρος
Όλες αυτές οι τιμωρίες έχουν σκοπό να στείλουν ένα μόνο μήνυμα, δηλαδή ότι δεν υπάρχει ή δεν μπορεί να υπάρξει ο έφηβος αν δεν είναι όπως επιθυμεί ο γονέας του.
Η δυναμική της τιμωρίας
Ο πατέρας θεωρεί ή ελπίζει ότι αν ο έφηβος στερηθεί αρκετά, θα επιστρέψει. Στην πράξη, όμως, και με δεδομένο ότι ο έφηβος έχει κάνει ήδη το πρώτο βήμα, το αποτέλεσμα είναι ο έφηβος να σκληρύνει τη στάση του ακόμα περισσότερο. Το σημαντικότερο είναι ότι αυτή η στάση του γρήγορα μετατρέπεται σε προσωπική ταυτότητα.
Το αποτέλεσμα είναι ο έφηβος να οργανώνει την ύπαρξή του γύρω από
- την αντίσταση,
- τη διαφοροποίηση,
- τη ρήξη,
- τη ριζοσπαστικοποίηση.
Αυτό γίνεται τόσο συνειδητά όσο και ασυνείδητα, οδηγώντας και τα δύο μέρη σε ένα φαύλο κύκλο αμοιβαίας καθήλωσης με τα εξής χαρακτηριστικά
- ο γονέας χρειάζεται το «κακό παιδί» για να νιώθει ισχυρός και
- ο έφηβος χρειάζεται τον «κακό γονέα» για να νοηματοδοτεί την ταυτότητά του.
Η ψυχοδυναμική παγίδα
Με πιο ψυχαναλυτικούς - ψυχοδυναμικούς όρους αυτό που συμβαίνει είναι ότι
- ο γονέας δεν αντέχει να πενθήσει για την απώλεια του παντοδύναμου ρόλου του και
- ο έφηβος οργανώνει την ταυτότητα γύρω από την αντίσταση.
Ο υγιής στόχος
Μέσα σε αυτή την συγκρουσιακή σχέση το πιο δύσκολο κομμάτι είναι να θυμηθούν και τα δύο μέρη ποιος είναι ο σωστός σκοπός - στόχος του καθενός τους, έτσι ώστε να κινηθούν προς αυτόν.
Για τον έφηβο ο σωστός στόχος είναι να απολαύσει την ενήλικη ζωή του που θα ξεκινήσει ωσονούπω. Αυτό είναι τεχνικά ανέφικτο όταν βρίσκεσαι σε μόνιμη σύγκρουση με κάποιον άλλο και πολύ περισσότερο με το γονέα σου.
Για τον γονέα ο σωστός στόχος είναι να απολαύσει - θαυμάσει το αποτέλεσμα των κόπων του, δηλαδή τον έφηβο που είναι έτοιμος και πρόθυμος να στηριχθεί στις δυνάμεις του. Κανείς όμως δεν μπορεί να απολαύσει οτιδήποτε όταν βρίσκεται σε μόνιμη σύγκρουση με κάποιον άλλο και πολύ περισσότερο με το παιδί του.
Αναγκαίες προϋποθέσεις
Αυτός ο φαύλος κύκλος της αντιπαράθεσης συνήθως κρατάει πολλά χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι τελικά και τα δύο μέρη είναι ενήλικα. Αυτό συνεπάγεται ότι μετά από χρόνια και οι δύο πλευρές έχουν το ίδιο μερίδιο ευθύνης ανεξαρτήτως των αρχικών συνθηκών.
Αυτό συμβαίνει γιατί όταν είσαι ενήλικας, εξ ορισμού είσαι υπεύθυνος για τις πράξεις σου ή τις παραλείψεις σου και δεν μπορείς να κρυφτεί πίσω από τις πράξεις ή τις παραλείψεις κάποιου άλλου. Μια ισοδύναμη διατύπωση είναι ότι it takes two to tango.
Αυτό δεν υπονοεί ότι και τα δύο μέρη χρειάζεται να κάνουν τα ίδια βήματα. Χρειάζεται ο καθένας να κάνει το δικό του βήμα. Εν προκειμένω χρειάζεται
- ο γονέας να μπορέσει να πει: «Δεν σε καταλαβαίνω, αλλά αποδέχομαι ότι είσαι άλλος.»
- ο (πρώην πλέον) έφηβος να μπορέσει να πει: «Δεν χρειάζεται να ζω σε μόνιμη αντιπαράθεση.»
Ο καθένας τους χρειάζεται να πει την φράση του πρώτα στον εαυτό του και μετά στον απέναντι του. Ο καθένας θα το κάνει στο δικό του χρόνο και με το δικό του τρόπο. Σε κάθε περίπτωση, ο καθένας τους χρειάζεται να είναι ταυτόχρονα δεκτικός στα νέα μηνύματα, που συμβαίνει μόνο αν έχει ο ίδιος αποφασίσει να εκπέμψει ένα νέο μήνυμα.
Στην πράξη
Παρότι στη θεωρία τα ανωτέρω ακούγονται απλά και εύκολα, στην πράξη θέλει αρκετή προσοχή και πιθανότατα ακόμα περισσότερο χρόνο. Όσο ισχυρή και αν είναι η επιθυμία μας για αλλαγή, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι και τα δύο μέρη είναι τραυματισμένα ψυχικά. Ενδέχεται, μάλιστα, τα τραύματα να είναι εκτεταμένα και βαθιά.
Εναλλακτικά, μπορούμε να πούμε ότι μια επανένωση είναι μια νέα κατάσταση και ως εκ τούτου χρειάζεται χρόνος προσαρμογής. Χρήσιμο είναι αυτός ο χρόνος να είναι επαρκής και η προσαρμογή να είναι προσεκτική.
Οι λεπτομέρειες της προσαρμογής εξαρτώνται τόσο από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε μέρους όσο και από ιστορικό της κάθε σχέσης. Εντούτοις υπάρχουν κάποιες πρακτικές που βοηθάνε σε κάθε περίπτωση. Ενδεικτικά αναφέρω ότι
- εστιάζουμε σε αυτό που θέλουμε να συμβεί (και όχι σε αυτό που δεν θέλουμε να συμβεί),
- αναζητούμε από το παρελθόν αυτό που μας άφησε ευχάριστη αίσθηση (είμαστε στη φάση του χτισίματος της σχέσης και όχι στη φάση της επιδιόρθωσης),
- απολαμβάνουμε το κάθε μικρό βήμα προόδου (χρειάζεται να ισορροπήσουμε τη συναισθηματική ζυγαριά που έγερνε συντριπτικά προς τα δυσάρεστα συναισθήματα),
- εκφραζόμαστε με απλά λόγια (είμαστε στην αρχή μιας νέας σχέσης, εκ των πραγμάτων δεν μπορούμε να ασχοληθούμε με υψηλή φιλοσοφία),
- περιγράφουμε τα βιώματα μας (και όχι τα αίτια που τα προκάλεσαν, έτσι ώστε ο απέναντι να κατανοήσει τι μας συνέβη - ξέρει ήδη γιατί μας συνέβη),
- αναλογιζόμαστε συνέχεια αν αυτό που λέμε μας φέρνει πιο κοντά (αυτός είναι ο βασικός στόχος),
- αναλογιζόμαστε συνέχεια αν αναζητούμε τη σύνδεση (ή μήπως είναι πρόφαση για να δικαιωθούμε στο τέλος),
- αναλογιζόμαστε αν τα λόγια μας είναι αποτέλεσμα της επιθυμίας να συνδεθούμε (ή μήπως ο θυμός κάνει κουμάντο).
America first vs Stronger together
Επιστρέφοντας στο αρχικό αντικείμενο της ανάλυσης, δηλαδή τις σχέσεις Η.Π.Α. - Κούβας, είναι σαφές ότι η εξομάλυνση τους μπορεί να επέλθει αν και τα δύο μέρη συνειδητοποιήσουν ότι είναι προς όφελος και των δυο. Το πικρό, αλλά ευτυχώς μακρινό, παρελθόν δεν είναι επαρκής λόγος για να συνεχίσουν να είναι αντίπαλοι.
Δεν γνωρίζω ιδιαίτερες λεπτομέρειες σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση στην Κούβα, γνωρίζω όμως ότι στις Η.Π.Α. υπάρχουν δύο κυρίαρχα ρεύματα σκέψης, δηλαδή το America First που είναι μια συνήθης δήλωση του Donald Trump και το Strong Together που αποτελούσε κεντρικό σύνθημα της Hillary Clinton στην προεκλογική της εκστρατεία. Παρότι τα δύο συνθήματα αναφέρονταν σε δύο διαφορετικές περιστάσεις, είναι σαφές το μήνυμα που εκπέμπουν σε κάθε περίσταση.
Το America First ή το Take back control (δημοψήφισμα για το Brexit) απευθύνεται σε ανθρώπους ή κοινωνίες που
- φοβούνται την απώλεια,
- χρειάζονται σαφή εχθρό,
- έχουν ανάγκη παντοδυναμίας,
- δυσκολεύονται με την αβεβαιότητα.
Το Strong together ή το Better together (δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Σκωτίας) απευθύνεται σε ανθρώπους ή κοινωνίες που
- αντέχουν την πολυπλοκότητα,
- αντέχουν τη ματαίωση,
- αντέχουν τη διαφορά,
- αντέχουν την αλληλεξάρτηση.
Προφανώς, η επιθυμητή προσέγγιση είναι το Strong Together / Better together και αυτό ισχύει γιατί ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως κοινωνικό ον. Το γεγονός ότι συχνά υπερισχύει το America First ή το Take back control αποτελεί σαφή ένδειξη ότι η κοινωνία βρίσκεται σε κάποιου είδους κρίση. Εννοείται ότι τα αίτια και κυρίως ο τρόπος διευθέτησης της εκάστοτε κρίσης χρειάζεται να προβληματίσουν εξίσου και τις δύο κατηγορίες ανθρώπων. Θυμίζω ότι πάντα it takes two to tango.
Υ.Γ. Τα ανωτέρω αποτελούν μόνο τροφή για σκέψη και όχι επιστημονική γνώση.