Ο τρόπος μου
Μια θεραπευτική σχέση για να είναι λειτουργική και αποτελεσματική χρειάζεται να εκπέμπει ασφάλεια και να δίνει χώρο και χρόνο. Μια θεραπευτική σχέση δεν επιβάλλει και δεν επιβάλλεται. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, μπορεί ο θεραπευτής να χρησιμοποιήσει το σύνολο των εργαλείων του με τρόπο που υπηρετεί τον αναλυόμενό του - και όχι γενικά τη μέθοδό του.
Η θεραπευτική σχέση
Η θεραπευτική σχέση είναι πρωτίστως και κυρίως μια ανθρώπινη σχέση. Αυτό σημαίνει ότι ο κάθε εμπλεκόμενος αναζητά ένα χώρο για να σταθεί, να μιλήσει και να γίνει κατανοητός. Στην περίπτωση της θεραπευτικής σχέση την πιο τιμητική θέση την έχει ο αναλυόμενος.
Κάθε άνθρωπος που έρχεται στη θεραπεία έχει ήδη προσπαθήσει πολύ και έχει ήδη αντέξει πολλά. Η δυσκολία που τον ώθησε μέχρι την θεραπεία δείχνει μόνο ότι υπάρχει κάτι μέσα του που δεν έχει εκφραστεί κατάλληλα ή επαρκώς.
Είναι θεμελιώδες, λοιπόν, να μπορεί αυτό το κάτι να εκφραστεί μέσα σε έναν ασφαλή χώρο, δηλαδή ένα χώρο μέσα στον οποίο θα βρει απρόσκοπτα την μορφή του. Μια θεραπευτική σχέση είναι εξ ορισμού μια ασφαλής σχέση.
Η παράσταση της ζωής μας
Συχνά παρομοιάζεται η ζωή μας με μία παράσταση στην οποία ο καθένας έχει εξ ορισμού των πρωταγωνιστικό ρόλο. Το ίδιο συμβαίνει και σε μια θεραπευτική σχέση. Ο αναλυόμενος περιγράφει και βιώνει τον ήρωα της παράστασής του, δηλαδή τον εαυτό του.
Κατά την προσωπική μου άποψη, ο θεραπευτής σε αυτή την παράσταση εκτελεί χρέη φωτιστή σκηνής. Διαχειρίζεται δηλαδή τον φωτισμό της σκηνής με ένα και μόνο σκοπό, δηλαδή να μπορεί να δει ο αναλυόμενος όλα αυτά που για κάποιο λόγο ήταν κρυμμένα. Όταν όμως έχουμε την πλήρη εικόνα, είναι εύκολο να την περιγράψουμε και, τελικά, να πάρουμε την κατάλληλη απόφαση για τη ζωή μας.
Το λεπτό σημείο σε αυτή τη διαδικασία είναι ο φωτιστής σκηνής, δηλαδή ο θεραπευτής, να φωτίζει τα σημεία που ο αναλυόμενος επιθυμεί. Είναι κρίσιμο να φωτίζει κάθε σημείο για όσο χρόνο χρειάζεται ο αναλυόμενος. Είναι αναγκαίο να φωτίσει τα διάφορα σημεία με τον τρόπο που θα του ζητηθεί από τον αναλυόμενο.
Ψυχοθεραπευτής, δηλαδή συνοδοιπόρος
Είναι ο αναλυόμενος που με τη στάση και τα λόγια του καθορίζει προς τα που, πως και πόσο βαθιά θα προχωρήσει η θεραπευτική πορεία. Ο θεραπευτής είναι μόνο ένας συνοδοιπόρος που υποστηρίζει τον αναλυόμενο όπου, όπως και όσο μπορεί σε αυτή τη συναρπαστική πορεία του.
Ένα πολύπλοκο παζλ
Σε αυτή την πορεία χρειάζονται και εργαλεία. Ο ανθρώπινος ψυχισμός είναι ένα πολύπλοκο παζλ. Υπάρχουν πολλές θεωρίες για τη λειτουργία του, καθεμία από τις οποίες συμπληρώνει και ένα κομμάτι του. Το ίδιο ισχύει και για τα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιος κατά την αναζήτηση της προσωπικής του πορείας.
Στην ουσία, ο πυρήνας των δυσκολιών του ανθρώπινου ψυχισμού σχετίζεται με την ικανότητά μας να:
- εκφράζουμε τα συναισθήματά μας
- τα διαχειριζόμαστε με τρόπο που να επιτρέπει υγιείς και λειτουργικές ανθρώπινες σχέσεις
Η αξία της έκφρασης
Το κύριο μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας είναι η εξάσκηση και εκπαίδευση του αναλυόμενου στη σαφή, ειλικρινή λεκτική έκφραση των συναισθημάτων του.
Όλα τα συναισθήματα είναι καλοδεχούμενα, γιατί αποτελούν μέρος του εαυτού μας. Η αποδοχή του εαυτού μας σημαίνει και αποδοχή των συναισθημάτων του – και το αντίστροφο. Η αποδοχή του εαυτού μας οδηγεί και στην αποδοχή του άλλου, που σημαίνει ότι αποδεχόμαστε τα συναισθήματά του - και το αντίστροφο.
Κρίσιμο είναι να ξεχωρίζουμε τα συναισθήματά μας από τις πράξεις μας. Κάποιες πράξεις δεν είναι αποδεκτές, όποιο και αν είναι το συναίσθημα που τις προκάλεσε.
Παράδειγμα: Είναι φυσιολογικό να νιώσω θυμό αν κάποιος με τρακάρει, αλλά δεν είναι αποδεκτό να του επιτεθώ σωματικά.
Το σώμα και η γλώσσα του
Το σώμα εκφράζει τα συναισθήματά μας μέσω της γλώσσας του σώματος. Η μη λειτουργική διαχείριση των συναισθημάτων αντανακλάται σε μη λειτουργικές στάσεις και εντάσεις στο σώμα (π.χ. σκυμμένο κεφάλι, σφιγμένοι ώμοι).
Αυτές οι στάσεις εντείνουν τη δυσφορία, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που μπορεί να σπάσει με:
- λειτουργικές στάσεις σώματος
- συνεχή παρατήρηση του σώματος σε σχέση με το συναίσθημα
- συνειδητή ρύθμιση της αναπνοής
Η βαθιά, πλήρης και απρόσκοπτη αναπνοή προσφέρει στον εγκέφαλο την ενέργεια που χρειάζεται για να βρει λύσεις.
Μαθαίνοντας από τα ζώα
Όταν μιλάμε για γλώσσα του σώματος, σωματική έκφραση και διαχείριση των συναισθημάτων είναι μια εξαιρετική ιδέα να συμπεριλάβουμε τα ζώα στις παρατηρήσεις μας. Αυτό συμβαίνει γιατί τα ζώα από κατασκευής λειτουργούν με βάση τις αισθήσεις τους και ο τρόπος τους είναι πάντα πηγαίος. Αν, λοιπόν, κάποιος μπορεί να αλληλεπιδράσει, έστω και λίγο, με τα ζώα, τότε σίγουρα μπορεί να πάρει μερικά μαθήματα ζωής από αυτά με ένα τρόπο που είναι τουλάχιστον αυθεντικός.
Η επαφή με την Ήρια, τη σκυλίτσα μου, θα μπορούσε να βοηθήσει, σίγουρα όμως είναι προαιρετική και γίνεται πάντα με τη σύμφωνη γνώμη του εκάστοτε αναλυόμενου.
Ζωγράφισέ το!
Τα συναισθήματα εκφράζονται όχι μόνο μέσω του σώματος αλλά και μέσω των τεχνών, οι οποίες εκ κατασκευής έχουν θεραπευτική επίδραση πάνω στους ανθρώπους. Αυτό συμβαίνει γιατί οι τέχνες εφευρέθηκαν για να βοηθούν τους ανθρώπους να εκφράσουν τα συναισθήματα τους και για να τους (υπο)δείξουν ένα τρόπο διαχείρισης τους.
Φυσικά, δεν επιδιώκουμε να γίνει κάποιος ζωγράφος για να εκφράσει τα συναισθήματα του. Επιδιώκουμε να ζωγραφίσει με τον τρόπο του προκειμένου να εκφράσει με ένα πηγαίο τρόπο τον συναισθηματικό του κόσμο και κατόπιν να έρθει σε συνειδητή επαφή με αυτό τον κόσμο.
Η δημιουργική έκφραση δεν αφορά μόνο τη ζωγραφική. Στην πράξη μπορεί να πάρει πολλές μορφές όπως :
- ο χορός,
- η μουσική,
- η γλυπτική κλπ.
Οποιαδήποτε τέχνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί, αρκεί να είναι αυθόρμητη και όχι επιτηδευμένη.
Όνειρα – Η βασιλική οδός προς το ασυνείδητο
Το τελευταίο βασικό εργαλείο στην προσπάθεια να ανακαλύψουμε - συνειδητοποιήσουμε - διαχειριστούμε τα συναισθήματα μας είναι τα όνειρα μας. Έχουν γραφτεί τόσα πολλά για τα όνειρα και στη θεραπευτική πρακτική έχουν χρησιμοποιηθεί τόσο πολύ, τόσο συστηματικά και με τόσους πολλούς τρόπους που μπορούμε άφοβα να πούμε: «ευτυχώς που υπάρχουν τα όνειρα!» Το μόνο που χρειάζεται να κάνουμε για να μας βοηθήσουν σε αυτό το ταξίδι είναι να τα φέρουμε προς συζήτηση στο θεραπευτικό χώρο.
Αν κάποιος δεν βλέπει όνειρα, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Αν κάποιος δεν θέλει να επεξεργαστεί κάποιο όνειρο του, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Μπορεί ένα όνειρο να είναι η βασιλική οδός προς το ασυνείδητο, αλλά δεν είναι μονόδρομος.
Όταν τα εργαλεία δεν αρκούν
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι παραπάνω μέθοδοι δεν αποδίδουν όπως ή όσο θα περιμέναμε. Τότε, τα τεστ προσωπικότητας μπορούν να λειτουργήσουν ως μια καλή εναλλακτική προσέγγιση. Τα τεστ αυτά δεν αποκαλύπτουν ποιοι είμαστε και σίγουρα δεν μας χαρακτηρίζουν. Τα τεστ προσφέρουν έναυσμα για να συνεχίσουμε το ταξίδι εξερεύνησης των συναισθημάτων μας.
Συμπέρασμα
Αν κάτι χρειάζεται να μας μείνει από τα παραπάνω είναι πως τα εργαλεία που θα χρησιμοποιηθούν, ο τρόπος που θα χρησιμοποιηθούν, ο βαθμός που θα χρησιμοποιηθούν είναι απόφαση του αναλυόμενου. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για την θεραπευτική πορεία. Η κατεύθυνση, η ταχύτητα, η ένταση και το βάθος της είναι στην διακριτική ευχέρεια του αναλυόμενου. Ως θεραπευτής επιδιώκω να είμαι μόνο ένας άξιος συνοδοιπόρος.
Η θεραπεία είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται στον χρόνο. Δεν απαιτεί ετοιμότητα, ούτε σωστές απαντήσεις. Αρκεί να είστε παρόντες και να έχετε πρόθεση να προχωρήσετε παρακάτω όταν, όσο και όπως μπορείτε.